2026 жылдың 1 қаңтарында кинорежиссёр, сценарист, Қазақ КСР-інің еңбек сіңірген өнер қайраткері Ефим Ефимович Аронның туғанына 120 жыл толады. Оның жеке қоры Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік архивінде сақтаулы.
Мәскеуде А.М. Роомның киношеберханасын тәмамдады. Сол жылдан бастап режиссёр С.М. Эйзенштейннің түсірілім тобында режиссёрдің көмекшісі болып жұмыс істеп, "Старое и новое”, "Октябрь" фильмдерінің түсіріліміне қатысты.
Аронның режиссёрлік еңбектерінің қатарында: "На Дальнем Востоке" (1937, Д. Марьянмен бірге), "Белая роза" (1943), "Песни Абая" (1946, Г. Рошальмен бірге), "Золотой рог" (1948), "Ботагоз" (1957), "На диком бреге Иртыша" (1959), "Там, где цветут эдельвейсы" (1965, Ш. Бейсембаевпен бірге) фильмдері бар.
Е.Е. Арон "Турксиб" (1929, В. Шкловскиймен бірге), "Песни степей" (1930), "Тоннель" (1934), "Там, где цветут эдельвейсы" (1965, С. Мартьяновпен бірге) фильмдерінің сценарийін жазды.
Ефим Ефимович Аронның жеке қорына шығармашылық қызметіне қатысты, оның ішінде фильмдерге арналған сценарийлер, хаттамалардан үзінділер, жоспарлар, қорытындылар, кинопробалар мен жұмыс сәттерінің фотосуреттері, қолжазбалар (мақалалар, баяндамалар, рецензиялар), хат алмасулар, сондай-ақ өмірбаянына қатысты деректер және Арон жинаған қызығушылықтарына байланысты материалдар және басқа да құжаттар енгізілген.

24 желтоқсан ұлтымыздың біртуар ұлдарының бірі, талантты әскербасы әрі жазушы, Ұлы Отан соғысының даңқты жауынгері Батыр бабамыз Бауыржан Момышұлының дүние есігін ашқан күн!
Қазақстан Республикасының Орталық Мемлекеттік архивіне жеке қорының құжаттарын тұңғыш рет 1951 жылы мемлекеттік сақтауға өзінің бастамасымен тапсырған. Ары қарай 1960-1965 және 1969-1970 жылдары да үздіксіз құжаттар өткізген. Құжаттар ғылыми–техникалық өңдеуден өтіп, 1927-1975 жылдар аралығын қамтитын мыңнан астам істерді құрайды. Құжаттарының құрамына шығармашылығына қатысты «За нами Москва», «Наша семья» «Офицердің күнделігі», «Генерал Панфилов», «История одной ночи» кітаптарының қолжазба күйінде және автордың өзгертулерімен бірнеше нұсқалары қоса өткізген.
Аталған еңбектерінде соғыста көрген-білгенін шынайы түрде сипаттап жазған. Бұл еңбектерінен Б. Момышұлын батыр ретінде ғана емес, шебер жазушы болғанын дәлелдейді.
Құжаттарының біршама бөлігін хат алмасулар құрайды. Атап айтатын болсақ, М. Әуезов, М. Ғабдуллин, Д. Снегин, С. Мұканов, К. Сатпаев, Н. Оңдасынов, А. Жұбанов, А. Нұрпейісов, Ғ. Орманов т.б. танымал тұлғалармен жазысқан
Б. Момышұлы өзінің ғылыми әскери баяндама, пікірлері де жеке тектік құжаттарында бар. Олар 9-ші атқыштар дивизиясын ұйыымдастыру туралы 1945 жылғы баяндамасы, әскери тактика, операция туралы дәрістері мен далалық уставтарына өзінің әскери пікірлерін білдіргендігі туралы құжаттары бар.
Өмірбаянына қатысты құжаттар тобында әскери өміріне, қызметіне байланысты және марапаттары мен құттықтаулары бар. Соның ішінде Р. Қошқарбаевқа «Кеңес Одағының батыры» атағын алу жөнінде ходатайство, 1963 жылы Кубаның сыртқы істер министрі Рауль Кастроның Кубаға шақыртуы және іс-сапары туралы құжаттары бар. Бұл құжаттар тобында Кубаға барған іс-сапарында жауынгерлік дайындық туралы дәріс оқыған екен. Кубадағы революциялық қарулы күштердің 51-ші полкінің құрметті командирі атағы берілгендігі қор құжаттары дәйектейді.
Бейнелейтін құжаттар тобына Б. Момышұлының мектеп жасы кезеңіндегі, соғыс кезінде, іссапарда, әскери оқу барысында, отбасымен және өнер майталмандарымен бірге түскен фотолары бар.
Б. Момышұлы құжаттарын аманат етіп келіні Зейнеп Ахметоваға қалдырған. 45 жылдан аса уақыт көзінің қарашығындай сақтап келген қосымша құжаттарды 2022 жылы Орталық Мемлекеттік архивке өткізді. Сонымен архив тың деректермен тағы да толығып, бір ізге келтіріліп, қор құжаты тағы 350 іспен толықты. Құжаттар 1923-2018 жылдар аралығын қамтиды.
Бауыржан Момышұлының жеке мұрағаты – тек тарихи дерек емес, ұлт рухының айғағы, әрбір жазбасы – тарихқа айналған тағдырдың куәсі.
Мәлік Ғабдуллинге жазған бір хатында: «Құдай бар, архив бар. Мен құдай мен архивтің құлымын» деген екен.
Сондықтан да Бауыржан Момышұлының сан қырлы тұлғасын ашатын ғылыми еңбектер мен зерттеулерді әлі де талап етеді деп санаймыз.
Асыл азаматтың артына қалдырған рухани дүниесі ұрпаққа ұран, ерлігі елге мұра, ұтқыр сөзімен, даналығымен, болашақты болжайтын кемеңгерлігімен ел есінде мәңгілік сақталатын ұлы тұлға.
Бауыржан Момышұлының 115 жылдық мерейтойы құтты болсын!

Биыл Кеңес Одағының батыры, ғалым, педагог, жазушы Мәлік Ғабдуллиннің 110 жыл толуына арналған Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік архивінде сақталған жеке тектік қоры құжаттары негізінде әзірленген онлайн көрмені назарларыңызға ұсынамыз!

Режиссер, драматург, актер театра и кино, певец, переводчик. Народный артист Казахской ССР, лауреат Государственной премии Казахской ССР, один из основоположников Казахского театра оперы и балета – все это о Канабеке Байсеитове.
Канабек Байсеитов родился 15 марта 1905 г. в колхозе «Алга» Каратальского района Алма-Атинской области. Отец его занимался скотоводством и служил бием. Когда мальчику было 8 лет, отец, мечтавший дать единственному сыну образование, определил его к аульному мулле. Мулла обучал Канабека молитвам, арабскому языку, грамоте. Это обучение длилось две зимы – аул не находился на одном месте более двух месяцев, необходимо было менять пастбище, а зимой времени было побольше.
Детство Канабека прошло, как у многих его сверстников – помогал родителям по хозяйству, по уходу за скотом и посевами, но при этом находил свободные минуты для развлечений, участвовал в тоях, состязаниях в исполнении народных песен и делал даже первые попытки к сочинительству. Среди молодежи выделялся своей силой и способностями, с удовольствием играл в «кокпар».
Сложившийся образ жизни мало удовлетворяет К. Байсеитова. Он стремится к общественной деятельности. В 1921 году работал секретарем районного ревкома. В 19 лет в 1924 г. его назначили начальником районной милиции. Уже будучи видным работником уезда, Байсеитов решает во чтобы то ни стало продолжить образование. В 1926 году поступает в Алма-Атинский педагогический техникум (ныне АГУ им. Абая), где организовал кружок художественной самодеятельности. Его, руководителя и режиссера кружка, не смущает отсутствие репертуара. Он сам решает эту проблему, сочинив одноактную пьесу «Койеше мен бай» («Хозяин и пастух»). Спектакль привлекает внимание общественности.
В 1929 году по окончании техникума по приказу Наркомпроса Байсеитов был переведен в Казахский Государственный драматический театр (ныне Казахский государственный академический театр драмы имени М.О. Ауэзова) на должность актера. В театре сразу же были замечены его творческая инициатива, культурный кругозор. Он первый в труппе овладевает музыкальной грамотой, приступает к занятиям по вокалу, постановке голоса. Изучает русский репертуар, переводит на казахский язык. В это же время он берется за перо драматурга. Уже в сезоне 1929-1930 гг. Байсеитов ставит на сцене театра свою пьесу «Зауре», в которой сыграл роль Темирбека.
В драматическом театре Канабек Байсеитов создал в поставленных им спектаклях ряд сценических образов: Кебек из пьесы «Енлик-Кебек», Нуркана – «Ночные раскаты» М.О. Ауэзова, Шагабутдинова из «Мятежа» Фурманова Д. и др.
В 1934 г. организовался Казахский Государственный музыкальный театр (ныне Казахский национальный театр оперы и балета им. Абая).
Во вновь образованный театр Канабек Байсеитов был назначен актером и режиссером. У него была большая мечта – он хотел видеть музыкальный театр творчески зрелым, передовым, в совершенстве овладевшим искусством сценических образов. Научиться этому искусству можно было в Москве у мастеров русской сцены. Первым учителем в области режиссуры был художественный руководитель театра «Революции» г. Москвы народный артист СССР Александр Попов. Свыше полугода Байсеитов изучает театральную практику, знакомится с репетиционной работой в лучших театрах Москвы. Поездок в Москву было несколько. Одна - в самом начале работы казахского музыкального театра, другая – в связи с декадой казахского искусства в 1936 году, затем были и другие творческие командировки.
В 1949-1950 гг. К. Байсеитов учился на режиссерских курсах при Театральном институте им. А.Н. Островского в г. Ленинграде, после окончания работал главным режиссёром ГАТОБ им. Абая.
На сцене музыкального театра образы, созданные К. Байсеитовым обширны и разнохарактерны: Тулеген из оперы «Кыз Жибек», Таргын из оперы «Ер-Таргын», Арыстан в музыкальной драме «Айман-Шолпан» Брусиловского Е.Г., Абай из одноименной оперы Жубанова А. и Хамиди Л. и др.
К. Байсеитовым с успехом были поставлены оперы казахских и русских и др. композиторов таких, как «Кыз-Жибек» в двух вариантах (1934), «Айман-Шолпан» (1936), «Жалбыр» в двух вариантах (1935-1953), «Дударай» (1953) Е. Брусиловского, «Амангельды» (1945) Е. Брусиловского, М Тулебаева, «Пленница» (1940) В. Великанова, «Князь Игорь» (1941) А. Бородина, «Даиси» (1942) З. Палиашвили, «Евгений Онегин» (1944) П.И. Чайковского, «Тулеген Тохтаров» (1947) А. Жубанова и Л. Хамиди, «Алтын-шаш» (1949) Н. Жиганова (в переводе К. Байсеитова), «Золотые горы» (1960) К. Кужамьярова и др.
Работой в театре не ограничивается творческая деятельность Канабека Байсеитова. Ему принадлежит немалая заслуга в развитии киноискусства в республике. Выступая в кино, как киноактер он создал ряд незабываемых образов: это волостной управитель Джагапар в фильме «Амангельды» (1938), Журка в «Девушка-джигит» (1954), Алтынбек в «Березы в степи» (1956), Итбай в «Ботагоз» (1957), Уралов «На диком бреге Иртыша» (1958), Оспанов «Тишина» (1959), профессор Усенов «Сплав» (1961), Асанов «Сказ о матери» (1963) и др.
Мало кто знает, что Канабек Байсеитов является автором текстов некоторых песен к кинофильму «Девушка-джигит». Это - «Первая песня Галии», «Айтыс Галии», «Айтыс Айдара», один куплет песни Онгарбая, а также дуэт Журка и Онгарбая, свадебные песни «Жар-жар». Об этом свидетельствуют документы, вошедшие в состав личного фонда Байсеитова - заявление директору Алма-Атинской киностудии художественных и хроникальных фильмов (ныне «Казахфильм») с просьбой оплатить гонорар за тексты вышеназванных песен к кинофильму «Девушка-джигит», а также исковые заявления в Народный суд Фрунзенского района г. Алма-Аты о взыскании гонорара с Алма-Атинской киностудии художественных и хроникальных фильмов (ныне «Казахфильм») за тексты песен.
Песни были приняты, включены в кинофильм, исполнялись. Дирекция киностудии дала задание Байсеитову написать песни, но по неизвестной причине не заключили с ним договор, вследствие чего не был оплачен гонорар, а также не включили имя Канабека Байсеитова в титры как автора текстов песен. Мы не знаем, чем закончилась эта история, но, к сожалению, в титрах кинофильма «Девушка-джигит» Байсеитов указан только как актер.
Правительство высоко оценило вклад Канабека Байсеитова в развитие театрального искусства. В 1934 году Байсеитову присвоено звание заслуженного артиста Казахской ССР, а в 1936 году – звание народного артиста Казахской ССР. Он – лауреат Государственной премии Казахской ССР, кавалер орденов «Знак Почета», Трудового Красного Знамени, ордена Ленина.
Канабек Байсеитов - выдающийся режиссер, актер и драматург, чья творческая деятельность оставила значительный след в истории казахской культуры. Он является одним из основоположников Казахского национального театра оперы и балета им. Абая и непревзойденным исполнителем ряда выдающихся ролей. Канабек Байсеитов останется в сердцах любителей и ценителей искусства на долгие годы.

Е.Н. Джунусова
архивист отдела по работе с архивами и
сторико-документальными коллекциями
личного происхождения Центрального
государственного архива
Республики Казахстан

2025 жылы 6 наурызда Сейілхан Асқаровтың туғанына 100 жыл толады! Осыған орай С.Асқаровтың туғанына100 жыл толуы құрметіне ҚР Орталық мемлекеттік архивінде сақталған жеке тектік қоры құжаттарынан жасалған көрмені назарыңызға ұсынамыз!