Бүгін, 1 мамыр күні, жеке қоры Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік архивінде сақталған қазақ деректі киносының негізін қалаушы Ораз Әбішевтің туғанына 110 жыл толып отыр. Осыған орай оқырмандарға оның өмірбаянын тағы бір мәрте еске салғымыз келеді.
Қазақстанның халық әртісі, деректі фильм режиссері Ораз Әбішевтің шығармашылығы еліміздегі киноөнердің пайда болуы мен дамуы тарихымен тығыз байланысты. Ол 1916 жылы 1 мамырда дүниеге келген. 1934 жылы орта мектепті тәмамдаған соң Семейдегі музыкалық театрға актер болып қабылданды, ал бір жылдан кейін Абай атындағы Қазақ мемлекеттік академиялық опера және балет театрының солисі болды.
1936 жылы Мәскеуде өткен қазақ әдебиеті мен өнерінің онкүндігіне, келесі жылы Ленинградтағы онкүндікке қатысты. Сол кезеңде, 1934 жылы құрылған Қазақстан кинохроникасы алғашқы қадамдарын жасап жатқан еді. Кинематографистердің алдында республика мен халықтың бейнесін экранда көрсету міндеті тұрды.
Ораз Әбішев театрдан кетіп, жаңа мамандықты игеруге кірісті. Ол көп оқып, үйренді, Мәскеудегі Бүкілодақтық мемлекеттік кинематография институтының режиссерлік факультетін тәмамдап, Ленинградта іс-тәжірибеден өтті. 1941 жылы «Ленфильм» студиясы Алматыға эвакуацияланған кезде ол да елге оралды. Г. Рошаль, М. Левин, Р. Кармен сияқты кино шеберлерінен тәлім алды.
Режиссер Қазақстанды түгел аралап, киноочерк пен кинопортрет жанрларына ден қойды. Республика мен оның адамдары туралы ондаған фильм, «Советский Казахстан» киножурналының жүздеген нөмірін түсірді. Оны Теміртаудағы құрылыстарда, Жетісу жайлауларында, Балқаш мыс қорыту зауытының цехтарында, Маңғыстауда кездестіруге болатын еді.
Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, кинорежиссер И. Верещагин оның шығармашылығы туралы: «Жылдар, онжылдықтар, тіпті ғасырлар өтер, алайда кімде-кім көне қазақ жерінің бейнесі қалай өзгергенін өз көзімен көргісі келсе, өткенді бүгінмен салыстырғысы келсе, Ораз Әбішевтің еңбектерінен көптеген нақты жауап табады, уақытпен саяхат жасаудан терең эстетикалық ләззат алады» деп жазған.
Қазақ деректі кинематографиясын дамытудағы еңбегі үшін Ораз Әбішев Октябрь революциясы орденімен, екі «Құрмет белгісі» орденімен марапатталған, Қазақстанның еңбек сіңірген өнер қайраткері, Қазақстан Республикасы халық әртісі атағына ие болған, Қазақстанның Мемлекеттік сыйлығының лауреаты атанған.

Хасаева Зібира 1 мамыр 1931 жылы Атырау облысы (бұрынғы Гурьев), Исатай ауданы (бұрынғы Новобогат) Орпа ауылында дүниеге келген. Әкесі Есмағанбетов Хасай 1916 жылы патша үкіметінің жарлығына сәйкес майдан жұмысына алынған. Есмағанбаетов Хасай асқан тігінші-шебер болған. Анасы Мария үй шаруасымен айналысқан. Зібира Хасаева 1949 жылы Гурьев қаласындағы Жамбыл атындағы орта мектепті бітіріп, Ақтөбе оқытушылар институтының физика-математика факультетіне түскен. Оны 1950 жылы бітіріп, Новобогат ауданының орталығындағы Амангелді атындағы орта мектепке мұғалім болып тағайындалады.
1953 жылы Зияда Ижановқа тұрмыс құруына байланысты Қызылорда облысы Жалағаш ауданына көшіп келіп, аудан орталығындағы Сталин атындағы орта мектепте 1981 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін қызмет атқарады. Жолдасы - Зияда Ижанов Қызылорда пединститутын бітірген (1950). КСРО және Қазақ КСР Халық ағарту ісінің озық қызметкері. Тереңөзек ауданы «Көкпая» колхозында колхозшы (1941—1946), Гурьев (қазіргі Атырау), Маңғыстау облыстық мемлекеттік архивінде, Қазақстан республикасы ғылым академиясының тарих және этнология институтында, Қазақстан республикасы Президентінің архивінде архивист-аудармашы (1992—2004) қызметтерін атқарған. Қазан 2004 жылдан бастап «Ана-тілі» газетінде тілші, кейін «Өлке» баспасында редактор болып жұмыс істеген.
Хасаева Зібира 1962 жылы Гурьев педагогикалық институтының физика-математика факультетін сырттай оқып бітірген. З. Хасаева зейнеткерлікке шыққаннан кейін де еңбектен қол үзбей, аудан орталығындағы № 201 орыс-қазақ орта мектебінде мұғалім болып, 1992 жылдың маусым айына дейін еңбек еткен. 1992 жылы отбасымен Маңғыстау облысы Ақтау қаласына қоныс аударып, 1993 жылы өмірден өткен.
Зібира Хасаева қай мектепте еңбек етсе де үздік оқытушылардың бірі болған. Ол оқу тәрбие жұмысындағы табыстары үшін «Қазақ ССР халық ағарту ісінің озық қызметкері» значогінің, «Еңбек ардагері», «Ы. Алтынсарин атындағы медальдарға ие болған және атақты әдіскер-мұғалім атағының иегері» атанған. Сонымен қатар Жалағаш аудандық партия комитеті мен аудандық совет атқару комитетінің дипломымен, облыстық партия комитеті мен облыстық совет атқару комитетінің, облыстық оқу бөлімі мен облыстық кәсіпшілер одағы президуымының Құрмет грамоталарымен марапатталған. Оның ұстаздық іс-тәжірбиесі облыс, аудан мектептеріне таратылған.
Зібира Хасаева озық іс тәжірбиесі туралы республикалық, облыстық, аудандық газет, журналдар да көптеген мақалалар жарияланған. Осындай еңбектерімен іс-тәжірбиесі жас ұрпақтарты тәрбиелеуде маңызының зор екендігі көрсетеді.
Зияда Ижанов және Зібира Хасаеваның әулеттік жеке қор құжаттары Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік архивіне 1998 жылы қабылданды. Ғылыми тұрғыдан ретке келтірілген істің саны 181, олар 1941-2000 жылдар аралығын қамтиды.
Зияда Ижанов ұзақ жылдар Қазақстан Республикасы Орталық мемлекеттік архивінде қызмет атқарған.
Зияда Ижанов архивтерде қызмет атқарған кезден бастап халқымыздың тарихы мен тағдырына байланысты тың тақырыптарды көтеріп, архивтердің қатпар қойнауында жатқан асыл қазыналарды халықтың игілігіне айналдыруға үлкен үлес қосқан. Зияда Ижановтың елдің өткені мен қазіргі ұрпақты таныстыру мақсатында қилы-қилы тақырыптарды қамтыған мақалалары республикалық «Егемен Қазақстан», «Заң», «Қазақ әдебиеті», «Ана тілі», «Атырау», «Маңғыстау», «Қазақстан мұғалімі» газеттерімен радио, телехабарларда «Ақиқат» журналында және облыстық аудандық баспасөздерде жарияланып тұрған.

Каукен Кенжетаевич Кенжетаев 1916 жылы Павлодар облысы Баянауылда дүниеге келген. 1934-1936 жылдары Қазақ ауыл шаруашылығы институтында оқып, студенттік көркемөнерпаздар үйірмесіне белсенді қатысты. 1936 жылы Мәскеу мемлекеттік консерваториясының Қазақ студиясына қабылданып, доцент Енахович Е.В. класында білім алды.
Ұлы Отан соғысы басталғанда Кенжетаев бүкіл курспен бірге майданға аттанды. 1942-1946 жылдары Хабаровск шекара округінің ансамблінде солист болды. 1950 жылы Құрманғазы атындағы Алматы мемлекеттік консерваториясының вокал факультетін тәмамдады. 1946-1979 жылдары Абай атындағы Қазақ мемлекеттік опера және балет театрында солист (баритон) әрі режиссер қызметін атқарды. Сахналық қызметімен қатар үлкен педагогикалық жұмыс жүргізді.
Каукен Кенжетаев Қазақстан Республикасының опера өнерінің алтын қорына енген көптеген сахналық бейнелерді сомдады: М. Тулебаевтың «Биржан и Сара» операсындағы Жанбота, Е. Брусиловскийдің «Кыз-Жибек» операсындағы Бекежан, М.И. Глинканың «Руслан и Людмила» операсындағы Руслан, А. Бородиннің «Князь Игорь» операсындағы князь Игорь, Ш. Гуно «Ромео и Джульета» операсындағы Капулетти және т.б.
Театрда ол режиссерлік қабілетін де ашып, Е. Брусиловскийдің «Амангельды», «Ер Таргын», «Кыз-Жибек», «Жалбыр», С. Мухамеджановтың «Айсулу», Е. Рахмадиевтің «Алпамыс», П. Чайковскийдің «Пиковая дама» және басқа да көптеген операларды сахналады.
Ол «Наш милый доктор», «Возвращение на землю», «Следы уходят за горизонт», «Кыз Жибек», «За нами Москва», «Песнь о Маншук», «У заставы «Красные камни»», «Степные раскаты», «Буранный полустанок» және басқа да фильмдерге түсті.
Каукен Кенжетаевтың құжаттары 1970 жылдың шілде айында ҚР Орталық мемлекеттік архивіне тапсырылды. Қор құрамында шығармашылық қызметіне қатысты құжаттар: опералар мен кинофильмдердегі рөлдерінен фотосуреттер, қолжазбалар, хаттар, өмірбаянына қатысты материалдар және басқа да деректер бар.

Нақанов Ғалымжан 1906 жылдың қыркүйегінде Торғай губерниясы Қостанай ауданы, Убаған болысының ауылында қарапайым шаруа отбасында дүниеге келген. Ата-анасы Қазан социалистік революциясына дейін және одан кейін ауыл шаруашылығымен айналысқан.
1918 жылы Нақанов Ғалымжан ауылда бастауыш мектебін оқып, екінші сыныпты бітіргеннен кейін, 1922 жылы Нақанов Ғалымжан Қостанай қаласындағы В. И. Ленин атындағы коммуна мектебіне (қазіргі Жамбыл орта мектебіне) оқуға түскен. 1925 жылы мектепті бітіргеннен кейін, Қостанай аудандық Халық ағарту бөлімінің жолдамасымен Нақанов Ғалымжан шаруа жастарына арналған мектепті 1928 жылы оқып бітірген. 1929 жылдың қаңтарында Казнаркомпрофтың бұйрығымен Нақанов Ғалымжан Орынбор Халық ағарту институтындағы жоғарғы білім алуға 5 айлық дайындық курсына ауыстырылған. 1929 жылы осы курсты аяқтағаннан кейін Нақанов Ғалымжан Абай атындағы Қазақ педагогикалық институтының тарих және экономика факультетінің бірінші курсына қабылданып, 1952 жылы бітірген.
Қазақ КСР халық комиссариатының жолдамасымен Ғ. Нақанов 1932 жылдан 1956 жылға дейін С.М. Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің жұмысшылар факультетінің оқытушысы және директоры болып жұмыс істеген. 1956 жылы Нақанов Ғалымжан Ташкент қаласындағы Орта Азия мемлекеттік университетінің тарих факультетінің аспирантурасына түскен. Аспирантураны бітіргеннен кейін, 1940 жылға дейін Ташкент педагогикалық институтында оқытушы болып жұмыс істеген, онда Орта Азия тарихы курсынан сабақ берген. 1942-1943 жылдар аралығында Қарақалпақ АССР Халық ағарту комиссарының орынбасары қызметін атқарған. 1943 жылдан 1945 жылға дейін Кеңес Армиясы қатарында болған. 1945 жылдан кейін Ғалымжан Нақанов Қазақ КСР Министрлер Кеңесі жанындағы комитетінің төрағасы қызметін атқарған. 1953 жылы Ғалымжан Нақанов «1916-1917 жылдардағы Торғай көтерілісі» тақырыбында кандидаттық диссертация қорғаған және 1954 жылы 6 желтоқсанда М.В. Ломоносов атындағы мемлекеттік университетті бітіріп, кандидаттық ғылыми дәрежесін қорғаған. 1958 жылдан 1969 жылға дейін Нақанов Ғалымжан Алматы медицина институтының КПСС тарихи кафедрасында доцент болып жұмыс істеген. 1969 жылы зейнеткерлікке шыққан. 1978 жылы 11 сәуірде Ғалымжан Нақанов 72 жасында қайтыс болған.
Орталық мемлекеттік архивке Нақанов Ғалымжанның жеке қор құжаттары 1977 жылы 1 шілдеде қабылданған. Қор құжаттары 1950-1972 жылдар аралығын қамтитын ғылыми және қоғамдық қызметіне қатысты, атап айтқанда, зерттеу материалдары, баяндамалар мен мақалалар, қолжазбалар мен дәрістер, хаттар мен өмірбаянына қатысты құжаттар жинақталған.

Дәурен Сатыбалдыұлының өмір жолы – ғылым мен ел мүддесіне адал қызмет етудің айқын үлгісі. Ол топырақтану саласында жаңашыл тәсілдер ұсынып, есептегіш құралдарсыз номограммалар арқылы ғылыми зерттеу жүргізу әдістерін енгізіп, Одақ көлемінде сұранысқа ие болған еңбектер дайындады.
Қазақ топырақтанушылары арасынан алғашқылардың бірі болып шетелде – Йемен Халықтық Демократиялық Республикасында ғылыми- зерттеу жұмыстарын жүргізіп, отандық ғылымның беделін халықаралық деңгейде танытты.
Ғылыми қызметімен қатар, топырақтың фазалық құрамын анықтайтын бірегей зертхананы ұйымдастырып, жаңа ғылыми бағыттың қалыптасуына негіз қалады.
Қоғам қайраткері ретінде «Невада-Семей» қозғалысының халықаралық деңгейге шығуына белсене атсалысып, экологиялық босқындардың құқығын қорғау, әлеуметтік мәселелерді шешу жолында нақты нәтижелерге қол жеткізді.
1990 жылдары Алматы қаласында үйсіз жастардың мәселесін көтеріп, нәтижесінде «Шаңырақ», «Думан», «Таугүл» сияқты ықшам аудандардың пайда болуына ықпал етті. Кейінгі жылдары «Қалқаман», «Алтын бесік», «Алты ағаш», «Шұғыла» елді мекендерін сақтап қалу жолындағы халықтық қозғалыстарға жетекшілік жасап, тұрғындардың жерге деген құқықтарын қорғауда шешуші рөл атқарды.
Сонымен қатар, «Азат» қозғалысы, «Алтын дән-92» штабы, «Ауылға араша» бастамалары аясында елдің әлеуметтік-экономикалық және саяси дамуына белсене араласты. Қоғамдағы өзекті мәселелерге үн қосып, әділет жолындағы күресте табандылық танытты.
Құрметті Дәурен Сатыбалдыұлы! Сіздің жеке қорыңызды Қазақстан Республикасының Орталық мемлекеттік архивіне өз қолыңызбен тапсыруыңыз – ұлттық тарихи мұраны толықтырудағы аса маңызды қадам. Құжаттарыңыз ғылыми жүйеге түсіріліп, болашақ ұрпаққа құнды дерек ретінде сақталуда.
Сіз – бір дәуірдің куәсі ғана емес, сол дәуірдің белсенді тұлғасысыз.
Сіз – ғылым мен қоғамды қатар алып жүрген қайраткерсіз.
Сіз – ел үшін еңбек етудің шынайы үлгісісіз.
Осы айтулы мерейтойыңызда Сізге зор денсаулық, ұзақ ғұмыр, отбасыңызға амандық пен бақ-береке тілейміз! Еліңізге сіңірген еңбегіңіздің жемісін көріп, абырой биігінен көріне беріңіз! Мерейтойыңыз құтты болсын!